CIAŁO I PSYCHIKA · PORADNIK DLA DOROSŁYCH

Wstajesz rano bez energii, trudniej Ci się skupić, a zwykłe obowiązki zaczynają przytłaczać? Warto przyjrzeć się zarówno samopoczuciu psychicznemu, jak i zdrowiu fizycznemu. Przewlekłe zmęczenie może mieć różne przyczyny, m.in. niedokrwistość, zaburzenia tarczycy, trudności ze snem, depresję czy przeciążenie. [1]

Autorka: · psycholog i psychoterapeuta
Centrum Rozwoju Relacji w Katowicach · · około 9 minut czytania

Okładka artykułu: Zmęczenie i gorszy nastrój. Obok lista badań: morfologia, ferrytyna, TSH i B12.

W tym artykule znajdziesz wyjaśnienie, jak badania mogą pomóc w szukaniu przyczyn gorszego samopoczucia, oraz praktyczne wskazówki do rozmowy z lekarzem. Na końcu czeka krótka notatka, którą możesz przygotować przed wizytą.

Jak ciało i psychika wpływają na samopoczucie

Stres i lęk mogą dawać odczuwalne objawy fizyczne, m.in. napięcie, bóle głowy i trudności ze snem. Z kolei choroba fizyczna bywa źródłem dodatkowego stresu. Warto więc uwzględnić oba obszary w rozmowie o swoim zdrowiu. [19]

Przykładowo: w okresie silnego napięcia trudniej zasnąć, a po kilku gorszych nocach pojawiają się zmęczenie, drażliwość i problemy z koncentracją. Rozmowa o śnie i obciążeniach może być wtedy równie istotna jak ocena wyników badań. [20]

Troska o zdrowie fizyczne i pomoc psychologiczna mogą się uzupełniać. Badania pomagają ocenić wybrane przyczyny dolegliwości, a konsultacja psychologiczna daje przestrzeń na przyjrzenie się emocjom, relacjom i codziennemu przeciążeniu.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Umów wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli zmęczenie utrzymuje się przez kilka tygodni, jego przyczyna jest niejasna lub utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie. Szybszej oceny wymagają narastające objawy, niezamierzona utrata masy ciała, nasilone pragnienie czy duszność przy zwykłym wysiłku. Warto opowiedzieć także o śnie, nastroju i zmianach w codziennym życiu. [1]

Jakie badania warto omówić

Lekarz dobiera badania do objawów, historii zdrowia i badania lekarskiego. Poniższa lista pomoże Ci zrozumieć ich zastosowanie i przygotować pytania na wizytę. Część oznaczeń wykonuje się tylko przy określonych wskazaniach. [2]

BadanieCo pomaga ocenićJak może wiązać się z psychiką i samopoczuciem
Morfologia krwi z rozmazemSkład krwi, w tym czy występuje niedokrwistość.Niedokrwistości mogą towarzyszyć brak energii, osłabienie i szybsze męczenie się, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. [1]
FerrytynaZapasy żelaza.Niedobór żelaza może wiązać się ze zmęczeniem i poczuciem wyczerpania, także zanim rozwinie się niedokrwistość. [4]
TSH, a według wskazań FT4 i FT3Czynność tarczycy. Zakres oznaczeń dobiera lekarz. [5]Przy niedoczynności mogą pojawiać się zmęczenie, trudności z koncentracją i obniżony nastrój. Nadczynności mogą towarzyszyć niepokój, drażliwość, wahania nastroju i problemy ze snem. [21] [22]
Witamina B12 i kwas foliowyMożliwy niedobór tych witamin, m.in. przy objawach lub czynnikach ryzyka. [7]Niedobory mogą wiązać się ze zmęczeniem i trudnościami z pamięcią lub koncentracją. Przy niedoborze B12 mogą występować również objawy depresyjne lub lękowe, mrowienie i drętwienie. [18]
25(OH)DZaopatrzenie organizmu w witaminę D; oznaczenie przy określonych wskazaniach. [8]Niski poziom witaminy D bywa obserwowany u osób z depresją. Taki związek nie dowodzi, że niedobór jest jej przyczyną, ani że sama suplementacja ją wyleczy. [9]
Glukoza na czczo lub HbA1cGospodarkę cukrową. HbA1c odzwierciedla średnią glikemię z około trzech miesięcy. [6]Zaburzeniom gospodarki cukrowej może towarzyszyć zmęczenie i spadek energii, które wpływają na codzienną aktywność i samopoczucie. [1]
Elektrolity, np. sód, potas, wapń i magnezRównowagę elektrolitową ważną dla pracy nerwów, mięśni i serca.Zaburzeniom mogą towarzyszyć drażliwość, osłabienie, skurcze lub mrowienie, a przy niektórych nieprawidłowościach także dezorientacja. Objawy zależą od rodzaju i nasilenia zaburzenia. [3]
CRP lub OBNieswoiste oznaki stanu zapalnego, gdy wskazują na to objawy.Chorobom zapalnym może towarzyszyć zmęczenie i gorsze samopoczucie. Wyniki pomagają w szukaniu przyczyny fizycznej; same nie rozpoznają depresji ani zaburzeń lękowych. [2]
LipidogramStężenia cholesterolu i trójglicerydów oraz ryzyko sercowo-naczyniowe.Jest elementem profilaktyki i dbania o zdrowie fizyczne. Zwykle nie wyjaśnia bezpośrednio lęku ani obniżonego nastroju. [10]

Co warto wiedzieć o interpretacji wyników

Morfologia i ferrytyna odpowiadają na różne pytania. Prawidłowa hemoglobina nie wyklucza niedoboru żelaza. Ferrytynę interpretuje się z uwzględnieniem stanu zapalnego, który może ją podwyższać. Przy niedoborze ważne jest także ustalenie jego przyczyny, np. obfitych miesiączek. [4]

Ocena tarczycy zwykle zaczyna się od TSH. U większości dorosłych dalsze oznaczenia FT4 i FT3 dobiera się do wyniku oraz sytuacji zdrowotnej. Nie każda osoba potrzebuje od razu całego zestawu. [5]

Prawidłowa morfologia nie wyklucza niedoboru B12. Jeśli występują mrowienie, drętwienie lub trudności poznawcze, powiedz o nich lekarzowi — mogą mieć znaczenie dla doboru dalszych badań. [7]

Wynik witaminy D wymaga ostrożnej interpretacji. W badaniach obserwuje się związek niskiego poziomu tej witaminy z depresją, ale nie dowodzi to, że niedobór jest jej przyczyną. Sama suplementacja nie jest ustalonym sposobem leczenia depresji. [9]

Lekarz może poszerzyć ocenę m.in. o badania pracy nerek lub wątroby, jeśli uzasadniają to objawy, choroby albo przyjmowane leki. [2]

Krótkie odpowiedzi na częste pytania

Czy trzeba wykonać wszystkie wymienione badania

Nie. Wybór zależy od objawów, wywiadu i wcześniejszych wyników. Najpierw warto ustalić z lekarzem, które badania mogą rzeczywiście pomóc w Twojej sytuacji. [2]

Jak przygotować się do pobrania krwi

Sprawdź zalecenia dotyczące konkretnych badań. Glukoza na czczo wymaga odpowiedniej przerwy od jedzenia, a samo HbA1c jej nie wymaga. Ustal także postępowanie z lekami i suplementami; nie odstawiaj leków samodzielnie. Poinformuj o wszystkich przyjmowanych preparatach. [6] [11]

Co robić przy prawidłowych wynikach

Jeśli nadal czujesz się źle, wróć na konsultację i ustal dalszy plan. Wyniki są częścią oceny; znaczenie mają też przebieg dolegliwości, sen, nastrój i wpływ objawów na życie. Prawidłowe wyniki nie unieważniają Twojego cierpienia ani potrzeby pomocy. [1]

Kiedy potrzebne są dodatkowe badania hormonalne

Nie są to uniwersalne badania na zmęczenie lub stres. Oznaczenia insuliny mają odrębne wskazania, a kortyzol służy diagnostyce konkretnych zaburzeń hormonalnych. Badania hormonów płciowych wymagają określonego celu i czasem odpowiedniego terminu. Jeśli dolegliwości powtarzają się przed miesiączką, pomocne są notatki z co najmniej dwóch cykli. [12] [13] [14]

Czy można rozpocząć psychoterapię podczas diagnostyki

Tak. Przy lęku, obniżonym nastroju lub przeciążeniu warto korzystać ze wsparcia psychologicznego lub psychoterapii równolegle z oceną zdrowia fizycznego. W razie potrzeby pomocna jest również konsultacja psychiatryczna. Nie trzeba czekać na zakończenie wszystkich badań, żeby porozmawiać o tym, co jest trudne. [19]

Jak wspierać samopoczucie na co dzień

  • Sen: zadbaj o regularną porę wstawania i czas na sen — dorośli zwykle potrzebują około 7–9 godzin. Kofeina może działać przez wiele godzin, dlatego przy problemach z zasypianiem warto ograniczyć ją w drugiej części dnia. Głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu i silną senność w dzień zgłoś lekarzowi. [20] [15] [16]
  • Jedzenie i picie: zadbaj o regularne, różnorodne posiłki i nawodnienie. Łącz warzywa lub owoce z produktami zbożowymi oraz źródłem białka, np. jajkami, nabiałem, rybą lub nasionami roślin strączkowych. Prostym początkiem może być przygotowanie posiłku na dzień pracy. [17]
  • Ruch: wybieraj aktywność dopasowaną do zdrowia i możliwości. Przy nasilonym, niewyjaśnionym osłabieniu lub pogorszeniu po wysiłku omów jej zakres z lekarzem. [2]
  • Odpoczynek i wsparcie: zaplanuj chwilę spokojnej aktywności, która pomaga Ci się odprężyć. Porozmawiaj z kimś bliskim o tym, co Cię obciąża, lub poproś o pomoc w konkretnym obowiązku. Przy utrzymującym się przeciążeniu warto sięgnąć po profesjonalne wsparcie. [19]

Wybierz jeden mały krok na najbliższe dni. Może to być przygotowanie posiłku, wcześniejsze odłożenie telefonu wieczorem albo umówienie konsultacji. Dostosuj zmianę do swoich aktualnych możliwości.

Przygotuj krótką notatkę na wizytę

Wystarczy kilka konkretnych zdań. Taka notatka pomoże Ci opowiedzieć o swoim doświadczeniu. Podczas wizyty zapytaj, jakie są kolejne kroki i kiedy wrócić na kontrolę. [2]

Wsparcie w Centrum Rozwoju Relacji

Szukanie przyczyny gorszego samopoczucia może być obciążające. Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, skąd bierze się każdy objaw, żeby poprosić o pomoc. Możesz zacząć od opowiedzenia, co się zmieniło i z czym jest Ci obecnie trudno.

W Centrum Rozwoju Relacji w Katowicach i online wspieramy osoby doświadczające lęku, obniżonego nastroju i przeciążenia. Podczas konsultacji wspólnie przyjrzymy się Twojej sytuacji i omówimy możliwe formy pomocy psychologicznej. Diagnostykę i leczenie przyczyn fizycznych prowadzi lekarz.

Sprawdź terminy i umów konsultację

Jeśli potrzebujesz pomocy w wyborze specjalisty, zadzwoń pod 509 632 653.

Źródła

  1. NHS — Zmęczenie i jego możliwe przyczyny.
  2. AAFP — Ocena i postępowanie przy zmęczeniu u dorosłych.
  3. MedlinePlus — Elektrolity i objawy zaburzeń ich stężenia.
  4. BC Guidelines — Rozpoznawanie i leczenie niedoboru żelaza.
  5. NICE NG145 — Diagnostyka i leczenie chorób tarczycy.
  6. NIDDK — Badania w diagnostyce cukrzycy.
  7. NICE NG239 — Rozpoznawanie i leczenie niedoboru B12.
  8. Płudowski i wsp. — Polskie zalecenia dotyczące witaminy D z 2023 roku.
  9. NIH — Witamina D i stan wiedzy o jej wpływie na zdrowie.
  10. Pacjent.gov.pl — Kontrola cholesterolu.
  11. MedlinePlus — Przygotowanie do badań wymagających bycia na czczo.
  12. AACC i ADA — Zalecenia dotyczące badań laboratoryjnych w cukrzycy.
  13. Endocrine Society — Diagnostyka nadmiaru kortyzolu.
  14. NHS — Objawy związane z cyklem miesiączkowym.
  15. NHLBI — Nawyki wspierające sen.
  16. NHS — Bezdech senny.
  17. NCEŻ — Talerz Zdrowego Żywienia.
  18. NHS — Objawy niedoboru witaminy B12 i kwasu foliowego.
  19. NIMH — Stres i lęk oraz ich wpływ na ciało i codzienne funkcjonowanie.
  20. NHS — Bezsenność i jej wpływ na samopoczucie.
  21. NHS — Objawy niedoczynności tarczycy.
  22. NHS — Objawy nadczynności tarczycy.

Materiał edukacyjny dla osób dorosłych. Indywidualny zakres diagnostyki i leczenia ustala lekarz na podstawie objawów, wywiadu i badania.